مفهوم و تعریف هدایت یا راهنمایی
هدایت را ارائه طریق ایصال به هدف و به معنی راهنمایی و ارشاد گرفته اند که در آموزش و پرورش مقصود راه نمودن و کمک به مراجعه است برای رشد و شکوفایی و بروز استعدادها و امکانات خود که با اختیار و انتخاب خود صورت گیرد نه با اجبار و اکراه .(امین فر 1264)
این هدایت با دستور دادن، تلقین کردن، موعظه کردن و...تفاوت دارد و جنبه های مختلف رشد شخصیت او را در بر می گیرد. (عقلانی، اجتماعی، عاطفی، بدنی). ( شریعت مداری 59 )
 تعریف راهنمایی
هر صاحب نظری با توجه به جهان بینی و نگرشی که به انسان و تعلیم و تربیت او داشته راهنمایی را به صورتی تعریف کرده است. در این مختصر به ذکر چند تعریف که بیشتر مورد توافق است می پردازیم.
1.  راهنمایی یا هدایت فرد یعنی کمک به فرد برای شناختن خود و محیط خویشتن (شریعت مداری 1378)
2. راهنمایی، وسیله کمک به فرد است برای درک و به کار بردن آگاهانه فرصت های تحصیلی، تحصیلی، حرفه ای و شخصی که در اختیار دارد یا می تواند داشته باشد .
3. راهنمایی، فرآیند یاری به فرد است در نیل به شناخت امکانات خویش و انتخاب جهت شایسته برای خود و حداکثر سازگاری با مدرسه، خانه و جامعه .
4. راهنمایی، کوششی است انسانی برای ایجاد حداکثر توافق ممکن بین خصوصیات فرد مورد راهنمایی و مقتضیات فعالیتی (تحصیلی یا حرفه ای) که برای مشغول خواهد شد. (شکوهی 1368)
مفهوم مشورت و مشاوره و تعاریف
از نظر لغوی: مشورت را شور کردن، رای زدن، رای خواستن، تدبیر خواستن و ...و مشاوره را مشورت کردن با یکدیگر، رایزنی، استخراج رای به وسیله مراجعه یکی به دیگری و ... گفته اند. از نظر اصطلاحی: مشاوره را به مجموعه فعالیتهایی اطلاق می کنند که در جریان آن، فردی را در غلبه بر مشکلاتش یاری می دهند.
صاحبنظران از مشاوره، تعاریف ارایه کرده اند از جمله :
1. مشاوره یک پویش یادگیری است که در آن فرد می آموزد خویشتن را بشناسد و روابط خود با دیگران را درک نماید .
مشاوره رابطه ای است بین دو نفر که در آن یکی می کوشد که دیگری را درک و در حل مسائل سازگاری و انطباقی کمک کند . زمینه مشاوره انطباقی ، بیشتر شامل مشاوره تحصیلی ، مشاوره حرفه ای و اجتماعی و نظایر آنهاست .
بر اساس این تعریف مشاوره رابطه ای متقابل است که در آن مشاوره مراجع هر دو درگیر هستند .
2. مشاوره رابطه ای است تخصصی بین دو نفر که یکی مشاور تحصیل کرده و با صلاحیت و دیگری مراجع است. این رابطه معمولا" انفرادی است یعنی رابطه رو یا روی است. گرچه ممکن است گاه در آن بیش از دو نفر درگیر باشند. هدف مشاوره کمک به مراجع است که غرض و مقصود خود را از زندگی در یابد، آن را تصریح کند تا به انتخاب های آگاهانه و عاقلانه ای که مناسب با طبیعت و توانایی های اوست بپردازد. پس در زمینه هایی که در حد امکان و استطاعت اوست، کار و عمل مبادرت ورزد .
3. در یک تعریف جامع تر، مشاوره جریانی است از کُنش های متقابل. جریانی که با حضور مشاور و مراجع صورت می گیرد و هدف آن کمک به مراجع است تا بتواند با واقعیت رابطه مفیدتری داشته باشد .
تفاوت مشاوره و روان درمانی نیز تفاوت هایی قائل هستند تایلر (1969 ) معتقد است که مشاوره به کمک افراد عادی است که هویت و شناخت روشنی از خود دارند و مشکلات آنان بیشتر ماهیت و جنبه تربیتی دارد، در حالی که از طریق روان درمانی به حل مشکلات و اختلافات عمیق شخصیتی اقدام می شود. (شفیع آبادی 1377)
راهنمایی و مشاوره در اسلام: توصیه به امر مشورت و استفاده از مشاوران در فرهنگ پربار اسلام و منابع غنی انسان ساز آن دارای اهمیت بسیار است. راهنمایی و مشاوره در مکتب اسلام در قلمرویی بسیار گسترده و عام مطرح می شود و جایگاه واقعی و اهداف برآمده از آن را در "رشد"، "تعالی " و بالندگی و تکامل فکری و ... آدمی در طول حیاط و زندگی آدمی می توان جستجو کرد .
 امام سجاد (ع) و حق مشورت کننده
در رساله حقوق امام سجاد(ع) بند 29 و 30 آمده است (حسینی 1365) :
حق مشورت کننده این است که اگر رای صحیحی دارد در خیر خواهی اش بکوشی و کاری را که اگر تو به جای او بودی می کردی به او بنمایی البته با مهربانی که رنجش را بزداید و خشونت رمیدن بیفزاید . اگر رای و نظری نداری ولی فردی را سراغ داری که به رأیش اعتماد داری و او را در صورتی که خود مشکلی داشتی به عنوان مشاور می پسندیدی به او معرفی و ارشاد کنی تا در خیر خواهی و نصیحتش فرد گذاری و کوتاهی نکرده باشی و (البته) هیچ دگرگونی و نیرویی جز به خدا (با توسل به او) مقدور نیست.
 خدمات راهنمایی
راهنمایی در قالب نظام آموزش و پرورش دو نقش را ایفا می کند :
کمک به فرد فرد دانش آموزان به منظور سازگاری با محیط حل مسائل و مشکلات شخصی بروز و ظهور استعدادها و رشد و تکامل آنان .
کمک به دانش آموزان در انتخاب مناسب ترین راه از نظر رشته های تحصیلی و انتخاب مناسب شغلی و برنامه ریزی و آمادگی برای زندگی آینده خویش
تحقق دو نقش یاد شده از طریق همکاری و تشریک مساعی افراد مختلف و سازمانهای متعدد ممکن می گردد . فعالیتهای مختلف افراد در جهت کمک به دانش آموزان در مدارس عنوان ( خدمات راهنمایی ) دارد ، بنابراین آن را مجموعه کوشش ها و فعالیت های منظمی می دانند که از طرف مدرسه برای شاگردان عرضه می گردد . این خدمات در فرآیند راهنمایی متعددند که به ذکر چند خدمت مهم می پردازیم :
1. خدمات اطلاعاتی
منظور از این خدمت عرضه اطلاعات نام یافته ای است تا دانش آموزان و دانش جویان بتوانند آگاهی کافی نسبت به برنامه های درسی ، رشته های تحصیلی مقررات و آیین نامه های امتحانی ، امکانات آموزشی و خصایص حرفه ای و شغلی به دست می آورند . بنابراین بر اساس عرضه اطلاعات منظم درزمینه های تحصیلی و شغلی متعلمان قادر خوهند بود از روی بصیرت راههای مناسب را انتخاب کنند . عرضه اطلاعات لازم در زمینه روش های صحیح مطالعه و یادگیری دروس در مدرسه اهمیت و ارزش و علم آموزی . اهداف و انگیزه های تحصیلی ،آداب و روش های برخورد انسانی در محیط مدرسه نوع مسایل مشترک دانش آموزان و چگونگی برخورد با مسائل مشترک دانش آموزان و چگونگی برخورد با مسائل و شیوه های تقویت اراده و راه های خود سازی در مدارس بسیار به جا و ضروری خواهد بود .
 
2. خدمات ارزیابی
کلیه اقداماتی که از طرف راهنمایان و سایر کارکنان مدرسه انجام می گیرد تا شناخت همه جانبه ای از دانش آموزان امکان پذیر گردد به خدمت ارزیابی مرسوم است .
این خدمت شامل جمع آوری اطلاعات همه جانبه ، کاربرد روش ها و ابزار شناخت و تجزیه و تحلیل اطلاعات و استفاده از اطلاعات مثبت و معینی در مورد هر دانش آموز است هدف اساسی از این خدمت آن است که در مدارس دانش آموزان را بهتر بشناسند و آنها را یاری کنند تا از توانایی ها و محدودیت های خود ، آگاهی می یابند .
3. خدمت مشاوره ای
اگر جریان کلی آموزش و پرورش را به دایره ای تشبیه کنیم ، راهنمایی ، دایره کوچکتری در مرکز آن و مشاوره در درون راهنمایی قرار دارد . خدمت مشاوره ای تخصصی ترین روش راهنمی است . هدف از این خدمت در مدارس ، برقراری ارتباطی اساسی بین دانش آموزان و مشاوران است . خدمت مشاوره ای ، خود شناسی دانش آموزان را تحصیل می کند . عرضه این خدمت در مدارس ، دانش آموزان را یاری می دهد تا از طریق ترکیب و تلفیق اطلاعات مربوط به خود محیط مشکلات خود را باز یابند و حل کنند و به تصمیم گیری مناسب بپردازند .
4. خدمت برنامه ریزی تحصیلی ، شغلی ، کارگماری و پیگیری
هدف عمده از این خدمت یاری دادن به دانش آموزان در دوره های تحصیلی است تا بتوانند در تهیه طرحهای آینده خود در امر تحصیل یا شغل و بهره وری از فرصت ها و امکانات مدرسه و بازار کار ، توفیق یابند .پیگیری چگونگی استفاده از فرصت ها و ارزیابی از نتایج راهنمایی در حوزه این خدمت است . انجام این خدمت در مدارس ایران مستلزم برنامه ریزی های دراز مدت و میان مدت در ایجاد و گسترش فرصت های تحصیلی و شغلی در مدارس و در سطح جامعه است و ارتباطی هماهنگ با سرمایه گذاری و برنامه ریزی توسعه اقتصادی ، اجتماعی و فرهنگی ایران دارد .
 راهنمای تحصیلی
صاحبنظران دانش راهنمایی و برنامه ریزان آموزشی را عقیده بر آن است که با توجه به تفاوتهای فردی کودکان ونوجوانان " تفاوت در هوش و استعدادهای بدنی " رغبت ها نیازها ، ارزش ها ، معلومات و مهارت ها از یک سو و تنوع مواد درسی رشته های تحصیلی و نیازهای جامعه از سوی دیگر ، باید از راهنمایی تحصیلی به معنی علمی آن فرآیند نظام آموزش و پرورش سود جست به این نکته توجه داشت که بهره وری همه جانبه و گسترده از حداکثر فرصت های تحصیلی و امکانات اجتماعی استفاده از خدامات راهنمایی تحصیلی و شغلی بهتر صورت می پذیرد زیرا:
- اجرای این خدمت با استفاده از ابزار و روش های صحیح در مدارس موجب می شود که دانش آموزان به توانایی و محدودیت های وجود خویش پی برده و زمینه لازم برای خود آگاهی ، خود شناسی و در نتیجه تصمیم گیری معقولانه در انتخاب دروس یا رشته تحصیلی به تدریج برای آنان فراهم شود .
- راهنمایی تحصیلی به انطباق دانش آموز و سازگاری واقعی او با محیط آموزشگاه کمک می کند و موجبی برای فراهم شدن جوی سالم و محیطی توام با آزادی و کنترل و تلاش و رضایت وسرشار از اعتماد و در نتیجه تقلیل مسایل انضباطی و اخلاقی خواهد بود .
- خصایص دوره نوجوانی و جوانی و بروز و ظهور استعدادهای اختصاصی و تکیه دوره متوسط بر تفاوت های فردی و ضرورت توجه به اصل انتخاب در این دوره خود تاکیدی بر استفاده از خدمت راهنمایی تحصیلی خواهد بود .
- استفاده از این خدمت ، افت تحصیلی را به حداقل رسانده ، پیشرفت تحصیلی را تحصیل کرده موجبات توفیق بیشتر کودکان نوجوانان و جوانان را فراهم خواهد ساخت .
- از آنجا که راهنمایی تحصیلی خود مقدمه ای برای راهنمایی حرفه ای و شغلی است اجرای دقیق این امر در مدارس پایه ای محکم برای آغاز راهنمایی تحصیلی در جامعه ما خواهد بود .
- اجرای صحیح و مطلوب این نوع راهنمایی ، در دوره های تحصیلی پیش دانشگاهی و دانشگاهی سرانجام عاملی بر رشد ابعاد وجود آدمی و تسهیل حرکت آنان به سوی کمال توفیق در خدمتگزاری به مردم درک سعادت و در نهایت قرب الی الله خواهد بود .