سلامتی چیست ؟
معمولاً کسی را که بیماری جسمی نداشته باشد سالم می نامند در حالیکه تعریف سلامتی وسیع تر و جامع تر است. سازمان جهانی بهداشت در تعریف سلامتی می گوید :
سلامت عبارت است از تامین رفاه کامل جسمی و روانی و اجتماعی ، نه فقط عضو به این ترتیب کسی را که {صرفا} بیماری جسمی نداشته باشد ، نمی توان فرد سالمی دانست ، بلکه شخص سالم کسی است که از سلامت روح نیز برخوردار و از جهت اجتماعی نیز در آسایش باشد، زیرا پژوهشهای علمی نشان داده است که ممکن است ریشه و علت بسیاری از ناتواناییهای جسمی ، نابسامانی های فکری و عاطفی باشد مثلا امروزه معتقدند که دلهره ها و بسیاری از احساسات عاطفی انسان می تواند عامل مهمی در ایجاد زخم معده باشد .
قرآن کریم سلامتی روان و رسیدن به آرامش را یاد و ذکر خدا دانسته که: ... الا بذکرالله تطمئن القلوب[1] آنان که ایمان آوردند ، آرام گیرد دلهای ایشان به یاد خدا ، همانا به یاد خدا آرام گیرد دلها تنها با ذکر و بندگی اوست که می توان روانی سالم پیدا کرد و امروزه در بین دانشمندان و روانشناسان علم جدید گرایشهایی پیدا شده که بهترین وسیله ای که می توان بوسیله آن به آرامش و سلامت روان دست یافت، ایمان و یاد و توجه به خداوند تبارک و تعالی است . زیرا آنها معتقدند که در ایمان به خدا نیروی فوق العاده ای وجود دارد که نوعی قدرت معنوی به انسان متدین می دهد و او را در تحمل سختیها ی زندگی کمک می کند و از نگرانی و اضطراب دور می کند.
ما به پیروی از مکتب حیا ت بخش اهل بیت علیهم الصلوه و السلام ، بر این باوریم که چون انسان برای هدف والای عبودیت و بندگی خلق شده :
و ما خلقت الجن والانس الا لیبعبدون[2]
جن و انس را نیافریدیم جز برای آنکه مرا بپرستند.
جسم و روح آدمی به صورت امانتی الهی در اختیار او قرار گرفته و او موظف است که در حفظ و سلامتی آن بکوشد. هرگونه تلاش در این زمینه وقتی در راستای عبودیت باری تعالی می باشد، خود عبادت است. از این رو بر اهل بصیرت مخفی نیست که هر آنچه به عنوان بهداشت و درمان و پایداری ارزش آدمی سفارش شده ، همزمان ما را متوجه بهداشت روان و سلامت روح و یاد پروردگار می کند .
آن حضرت می فرماید: پیامبر فرمود مسواک وسیله پاکیزه کردن دهان و خشنودی پروردگار است، آن را سنت و مستحب موکد قرار داده است و در آن سود بی شماری برای ظاهر و باطن هر کس که اندیشه کند، می باشد. آنچنان که با مسواک ناپاکی و آلودگی دندانها را از غذا و طعام می زدایی، نجاست و پلیدی گناهانت را هم با گریه و زاری، فروتنی و عبادت وبا طلب بخشش از خدا در سحرگاهان پاک گردان. ظاهرت را از نجاست و باطنت را از کدورت نافرمانی ها فقط برای خدا پاک گردان.
بهداشت عمومی
مسائل مربوط به بدن انسان، از دو دیدگاه در علم پزشکی مورد بحث و مطالعه قرار می گیرد یکی شناخت طرق حفظ سلامتی و پاسداری ارزش و پیشگیری از آنچه آسیب زا و مانع سلامتی انسان می شود، که آن را بهداشت گویند. دیگر معالجه و درمان بیماری ها ی بدن که آدمی با مطالعه و شناخت داروهای مختلف و مصرف آنها ، بیماری را از خود دور می کند. واضح است که پیشگیری از عارضه بیماری و رعایت بهداشت به جرات مهم تر و مقدم بر درمان است. از این رو باید دستورالعمل هایی که در جهت سلامت بدن انسان مورد پذیرش دانشمندان این رشته علمی قرار گرفته است مورد توجه همگان قرارگیرد تا با رعایت بهداشت فردی و اجتماعی بتوان سلامت جامعه را تامین کرد.
بهداشت فردی:
در بهداشت فردی ، هر کس دستورات بهداشتی را که تجربه کرده یا آموزش دیده و یاد گرفته است رعایت می کند. مثلا هر فردی باید شخصا بهداشت اعضای بدن خود مانند دست، صورت، دندان و چشم را رعایت کند تا سالم و تندرست بماند.
بهداشت اجتماعی:
در بهداشت اجتماعی، همه باید مقررات و دستورات عمومی و اجتماعی بهداشتی را رعایت کنند.   
امام علی (ع) می فرمایند: مسواک کردن موجب رضای خداوند متعال می شود.
از سنت های پیامبر اکرم است و پاک کننده دهان. (بحار الانوار. ج 76)
پوسیدگی دندان و پیشگیری از آن :
پوسیدگی دندان شایع ترین بیماری دوران ماست که با وجود پیشرفت روز افزون علم دندانپزشکی گسترش وسیعی یافته است. این بیماری در نتیجه واکنش های بین پلاک دندان، محیط مناسب و دندان ایجاد می شود. قبل از ورود به بحث ایجاد پوسیدگی و راههای پیشگیری از آن نخست با ساختمان دندان آشنا می شویم قسمت های مختلف دندان به شرح زیر است: مینا، عاج، مغز دندان، تاج دندان، ریشه دندان، محل ورود عروق و اعصاب دندان .
دندان از دو قسمت تشکیل شده است: 1- تاج دندان 2- ریشه دندان
تاج دندان: قسمت خارجی دندان است که با چشم دیده می شود و از سه قسمت تشکیل شده است:
 الف) مینا: از نظر دارابودن مواد معدنی در بین دیگر نسج های بدن منحصر به فرد است. زیرا مقدار مواد آلی و آب آن حداقل است و حدود 95درصد آن را مواد معدنی تشکیل می دهد، به همین دلیل مینا سخت ترین و مقاوم ترین قسمت بدن است. مقاومت دندان در برابر پوسیدگی بستگی به وضعیت سطح مینا دارد. زیرا این بیماری از سطح مینا شروع می شود و به تدریج به قسمت های زیرین نفوذ می کند .
ب) عاج: قسمتی از دندان است که در زیر مینا قرار دارد . عاج از زیر مینا در ناحیه تاج دندان تا ریشۀ دندان ادامه دارد و دارای رشته های عصبی است که در ساختمان های لوله ای شکل قرار دارند . عاج در برابر تحریکات مثل سرما، گرما، شیرینی، ترشی حساس است .
ج) مغز دندان: در قسمت میانی دندان قرار گرفته است و از نوک ریشه تا تاج دندان ادامه دارد. مغز دندان حاوی عروق و اعصاب دندان است که از انتهای ریشه وارد دندان می شود و دندان را تغذیه می کند .
ریشه دندان: بخشی از دندان است که در داخل فک قرار دارد ریشه به وسیله لثه پوشیده شده است و در داخل حفره ی استخوانی به نام الوئول قرار دارد .
ریشه ی دندان دارای قسمت های زیر است :
1- مغز ریشه : همان پالپ یا مغز دندان است که تا ناحیه تاج دندان ادامه دارد .
2- عاج دندان : ادامه ی عاجی است که در زیر مینا قرار دارد .
3- سمان : روی عاج را می پوشاند و نرم تر از عاج است. در محل سمان است که ریشه به وسیله الیاف مخصوص به استخوان فک می چسبد . انتهای ریشه محل ورود عروق و اعصاب دندان است و اپکس نامیده می شود .
عوامل ایجاد پوسیدگی :
به طور کلی چهار عامل در شروع پوسیدگی دخالت دارند:
1- مستعد بودن سطح های دندان ضعیف بودن مینای دندان در مقابل اسید .
2- پلاک میکروبی موجود روی سطح های دندان
3- فعالیت میکروبی پلاک
4- کربوهیدرات ها (مواد قندی ) که در اختیار پلاک میکروبی قرا رمی گیرند.
نحوه تاثیر چهار عامل فوق به صورت زیر است :
(میکروب ها ) میکروار گانیسم + ساکاروز + اسید + سطح مستعد دندانی (رعایت نکردن بهداشت) = پوسیدگی
حذف هر یک از عوامل فوق امکان بروز پوسیدگی را کاهش می دهد و یا از بین می برد و امروزه کاملا مشخص شده است که پلاک دندانی در بروز پوسیدگی و بیماری های لثه نقش مهمی دارد. به این ترتیب که میکروب های پلاک که در مجاورت سطح دندان قرار دارند روی فراورده های قندی که با مصرف شیرینی ها در اختیار پلاک قرار می گیرند عمل می کنند و باعث تولید اسید می شوند این اسید باعث انحلال مینای دندان می شود. پس از پوسیده شدن مینای دندان پوسیدگی به عاج دندان می رسد و در این ناحیه هم با سرعت بیشتری پیشرفت می کند و هم به علت وجود رشته های عصبی حساسیت دندان شروع می شود. اگر این پوسیدگی درمان نشود و به مغز دندان برسد درد خود به خود ایجاد می شود. در این مرحله علاوه بر از دست رفتن قسمت وسیعی از دندان درمان آن نیز به هزینه و صرف وقت به مراقبت بیشتری نیاز دارد .
این جاست که به اهمیت پیش گیری پی می بریم .
آنچه امروز قابل درمان است ، دیروز قابل پیشگیری بود .
بهداشت : 1- عمومی ، 2- فردی
بهداشت: مسائل مربوط به بدن انسان از دو دیدگاه مورد بحث قرار می گیرد . یکی شناخت طرق حفظ سلامتی و پاسداری از تن و پیشگیری از آنچه آسیب زا و مانع سلامتی انسان می شود که آن را بهداشت گویند .
دیگری معالجه و درمان بیماری های بدن که آدمی با مطالعه و شناخت داروها بیمار ی را از خود درو می کند واضح است که پیشگیری مهم تر از درمان است پس لازم است با رعایت بهداشت فردی و اجتماعی بتوان سلامت جامعه را تامین کرد.
بهداشت فردی: در بهداشت فردی هر فرد باید شخصا بهداشت اعضای بدن خود را رعایت کند تا سالم و تندرست بماند .
بهداشت اجتماعی: هر فردی در این کار سهمی دارد و مجموعه ی این دستورات است که بهداشت اجتماعی را تامین می کند خودداری از مصرف آب آلوده سالم نگه داشتن محیط زیست و رعایت نکات بهداشتی در مواقع شیوع بیماری های واگیر دار و بطور خلاصه هر کاری که به سلامت عمومی جامعه کمک کند در این جهت حائز اهمیت است .
بهداشت عمومی چیست ؟
بهداشت عمومی عبارت است از دانش پیشگیری از بیماری ها، بالا بردن سطح سلامت و توانایی بشر که از راه کوشش های دسته جمعی افراد به منظور سالم سازی محیط کنترل بیماری های واگیر دار و آموزش بهداشت عمومی انجام می گیرد .
اسلام و بهداشت :
اسلام با تکیه بر منبع پر فیض وحی نه تنها دستورات بهداشتی را مورد تایید قرار داده است، بلکه خود عالی ترین دستورات بهداشتی را صادر کرده است. پرچم پر افتخار: النظافه من الایمان. نظافت و پاکیزگی جزئی از ایمان است چراغ راهنمای اهل ایمان قرار داده است تا عمل به دستورات بهداشتی مورد همگان قرار گیرد. اسلام با این کلام نورانی، نقش پاکیزگی و بهداشت را به تمامی مسلمانان و پیروان این مکتب حیات بخش اعلام کرده است .
بهداشت دهان و دندان :
اسلام بهداشت دهان و دندان را در سلامت بدن بسیار موثر دانسته و این عمل بهداشتی را یک وظیفه برای مسلمانان قرار داده است و همچنین کسانی که بهداشت دهان و دندان را رعایت نکنند مورد نکوهش قرار داده است پیامبر اکرم می فرمود: چرا دندانهای شما را زرد و کثیف می بینیم شما را چه شده است ؟ چرا مسواک نمی کنید ؟
و در حدیثی پیامبر گرامی اسلام دستور بهداشت دهان و دندان ر اینچنین صادر می فرماید: دهان های شما راهی از راههای پروردگارتان است پس آنها را نظیف و پاکیزه کنید به وسیلۀ مسواک کردن .
نقش د ندان :
دندان ها دارای ساختمان سختی هستند که درون حفره ی دهان سه عمل اساسی در بدن انجام می دهند :
1- شرکت در کلام و صوت : دندان عامل ایجاد صوت در دهان است و به وسیلۀ آن می توان کلامی گویا و صوتی بهتر و دلنشین داشت .
2- شرکت در ساختمان اسکلت صورت و زیبایی آن .
3- شرکت در اولین مرحله گوارش و هضم .
آنچه می تواند در سلامتی و آماده سازی غذا برای معده و دستگاه گوارش مهم باشد دندان است. در حدیث آمده است خداوند متعال دندان ها را در دهان آفریده و آن وسیله ای است برای خوردن و جویدن و سبب گوارش شدن غذا و اصلاح معده .
بوی بد دهان:  غالبا خود انسان و دیگران که با او معاشرت دارند از بوی بد دهان رنج می برند. برای رفع این مشکل باید پی ببریم که علت آن چیست ؟
بوی بد دهان ممکن است ناشی از دهان و دندان باشد و ممکن است علل عمومی داشته باشد .
الف ) علل عمومی: کلیه بیماری های مجاری تنفسی، گلو و معده، حنجره، مسمومیتهای غذایی و دارویی و دهها بیماری عمومی دیگر می توانند باعث بوی بد دهان شوند. در علم پزشکی معمولا تقسیم بندی می کنند و هر نوع بویی را ناشی از یک نوع مریضی می دانند که نسبت به آن باید مداوا نمود .
ب) علل دهانی و دندانی: عدم رعایت بهداشت دهان و دندان از مهمترین عوامل بوی بد دهان است. تمیز نکردن دهان و دندان باعث می شود که خرده های غذا در بین دندانها گیر کند و به تدریج تخمیر شود و محیط مناسبی جهت رشد و تکثیر میکروبها فراهم آید که خود بوی متعفنی را ایجاد می کند. بعلاوه باعث ایجاد پوسیدگی دندان و وضع نامطلوب لثه می شود که این بیماری ها در دهان با بوی بد همراه است. نتیجه آنکه تنها راه جلوگیری از بوی بد دهان که ناشی از علل دهانی و دندانی باشد، مسواک زدن است.
اسلام و مسواک:
اسلام با دستور تاکید فراوان همگان را به مسواک زدن این عمل بهداشتی و عبادی فرا خواند تا آنجا که امام صادق(ع) فرمود: مسواک زدن یکی از سنتهای پیامبران است. در حدیث دیگری امام صادق(ع) مسواک کردن را از اخلاق پیامبران دانسته است. مسواک زدن آنچنان در نظر اسلام اهمیت داشته است که پیامبر اکرم(ص) به نقل از جبرئیل اهمیت مسواک و نقش اساسی آن در سلامت بدن را به گونه ای بیان می فرماید که در هیچ مکتبی راجع به بهداشت دهان و دندان چنین سفارش نشده است. احادیث فراوانی راجع به اهمیت مسواک از پیامبر اکرم و ائمه(ع) به ما رسیده است.
از جمله این احادیث داریم: پیامبر گرامی اسلام فرمود: اگر بر امتم گران نمی آمد به یقین مسواک زدن را با هر وضویی واجب می کردم. اگر کسی توان دارد هرگز رهایش نکند .
رسول خدا فرمودند: جبرئیل همواره مرا به مسواک سفارش می کرد تا آنجا که گمان بودم به راستی امری واجب می گردد.
از امام باقر روایت شده : اگر مردم می دانستند مسواک کردن چقدر فایده دارد آن را همراه خویش در بستر قرار می دادند.
امام صادق(ع): مسواک کردن باعث خشنودی خدا، سنت پیامبر و سبب پاکیزگی دهان است .
امام باقر(ع) درباره مسواک زدن فرمودند: هرگز در هر سه وقت مسواک زدن را رها مکن گرچه یک مرتبه بر روی دندانها بکشی.
بهداشت روانی
بهداشت روانی عبارت است از پیشگیری بیماریهای روانی و سالم سازی فضای روحی جامعه تا افراد بتوانند با برخورداری از تعادل روانی با محیط خود رابطه و سازگاری برقرار کنند و در نتیجه به هدف اعلای تکامل انسانی برسند. تمامی مکاتب قبول دارند که هدف اصلی بهداشت روانی، آرامش، امنیت و سلامتی روان انسان و رهایی از هر گونه اضطراب است و در بهداشت روانی می کوشند تا سلامتی روان خود را حفظ کنند.     
 
صبحانه :
صبحانه مهمترین وعده ی غذایی روز محسوب می شود که می تواند تاثیر زیادی بر فعالیت های روزانۀ انسان و روند یادگیری او بگذارد . برای بسیاری از خانواده ها صبحانه خوردن در ابتدای روز قدری مشکل و دشوار است ، در حالیکه اگر مسئولیت آماده کردن سفره ی صبحانه را همگی با هم به عهده بگیرند خواهند دید که پس از مدتی کوتاه چنان به این برنامه عادت می کنند که عملا به بخشی از برنامه صبحگاهی آنان تبدیل می شود . تحقیقات نشان می دهند دانش آموزانی که صبحانه نمی خورند یا خوراکی های کم ارزشی (به لحاظ غذایی) می خورند، اکثرا دچار کم بود توجه و تمرکز در صبح می شوند.
زنگ تفریح :
باید در طول نیمروز حتما لقمه ای یا خوراکی ای مناسب بخورید . شاید بهترین کاری که می توانید انجام دهید آن است که از قبل مقداری از این گونه خوراکی های سالم تهیه کنید. خوراکی هایی مثل: ذرت بو داده، انواع برگه های میوه و خشکبار ، انواع دانه های خوراکی مثل گردو ، پسته، بادام و.....
شیرهای کم چرب، لقمه ای کوچک نان و پنیر، ...... در نظر داشته باشید اگر غذا ی نیمروزتان نامناسب (پرحجم ، پرکالری و سنگین ) باشد در برنامه نهار حتما تاثیر می گذارد و دچار بی اشتهایی و سیری می شوید.
ریحان(سبزه ی پیامبران):
در کتابهای روایت از معصومان نقل کرده اند ریحان سبزی پیامبران است و خواصی از جمله خوشبو کردن و افزایش اشتها دارد. گفته اند مصرف ریحان برای سرگیجه، دل پیچه و سرفه مفید است. در کتاب های طب سنتی آمده است 50 گرم ساقه ی ریحان را که برگ و گل دارد در آب جوش ریخته و 15دقیقه دم کنید. سپس آن را صاف و شیرین کنید. دم کردن شیرین ریحان به عنوان تب برو درمان سر دردهای عصبی توصیه شده است.
می گویند : استنشاق بوی ریحان له کرده برای رفع سر درد های عصبی توصیه شده است .
می گویند : استنشاق بوی ریحان له کرده برای رفع سر درد مسافران بسیار مفید است.

عوامل موثر بر بهداشت روح و روان – دنیای جوانان :
فردی از نظر روانی سالم است که بتواند از وضعیت و موقعیت اجتماعی خود استفاده نموده، از عهده وظایف محوله به خوبی بر آمده و از انجام آن احساس خرسندی و رضایت نماید.
بنابر این اگر ما دارای روانی سالم هستیم باید از بروز فشارهای مختلف دلهره، ترس بیهوده، تنشهای عصبی، خستگی ها و ناراحتی ها در زندگی خود پرهیز کنیم و در برابر ناامیدی ها شکست ها و پیشامد های غیر منتظره هرگز سستی به خود راه ندهیم .
طبیعت دارای قوانینی است که تمام آنها مورد پسند ماست . به طور مثال تعداد کمی از آرزوهای جوانی صورت حقیقت به خود می گیرد ، چیزی که در این میان بسیار مهم است طرز برخورد افراد با مشکلات زندگی است و بهداشت روانی هر فرد مربوط به این طرز برخورد می باشد. ممکن است هیجانات و فشارهای روحی در زندگی روزمره باعث بروز بیماری های متعدد در ارگان های مختلف بدن شده و لازم است از آن ها پیشگیری به عمل آید ، لذا رعایت اصولی در پیشگیری از این امر مهم ، فوق العاده حائز اهمیت است .
اهم این نکات عبارتست از :
1- متکی به خود و خدای خود باشید .
2- در مصائب سخت و ناگوار مقاوم بوده و هرگز سستی از خود نشان ندهید .
3- نسبت به ادامه زندگی هرگز بی علاقه گی نشان ندهید .
4- با همه افراد به ویژه خانواده و بستگان خود با احترام رفتار کنید و هرگز درصدد توهین و تحقیر کسی نباشید .
5- فعالیت اجتماعی خود را با تحمل بدنی خود متناسب کنید .
6- در تمام کارها توکل به خدا کنید و با انجام فرائض دینی همیشه به یاد خدا باشید که این امر در فرو نشاندن بسیاری از هیجانات این جهان مادی و معطوف نمودن ذهن به جهان ابدی بسیار موثر است .
7- وقتی عصبانی هستید عصبانیت خود را با یک فعالیت بدنی بیرون بریزید .
8- امیال و آرزوهای خود را کنترل کنید .
9- خندان و گشاده رو باشید .
10- به شیوه ی واقع بینانه عمل کنید و از اوهام و خرافات به دور باشید .
11- حسود و کینه توز نباشید و از حسرت بپرهیزید .
12- از تلقینات سوء و ناهنجار اجتناب کنید.
13- از آنچه انسان را زیاد هیجان زده می کند بپرهیزید .
14- به سوی طبیعت بروید، زیبایی های طبیعت را ببینید ، به آنها بیندیشید و به خوبی ها فکرکنید .
15- ورزش و استنشاق در هوای آزاد و پاک را فراموش نکنید .
16- هفته ای یک بار استراحت نموده و سالی یک ماه نیز به گردش و تفریح بپردازید.
17- در حد اعتدال غذا بخورید و تغذیه سالمی داشته باشید .
18- از مبارزه و مواجه با مشکلات زندگی هرگز نا امید نشوید .
19- به اندازه کافی استراحت نمایید و از شب زنده داری خسته کننده بپرهیزید.
20- از مبارزه و مواجهه  با مشکلات زندگی هرگز نا امید نشوید .
21- از داد و فریاد بیهوده خودداری کرده و در مقابل مسائل روزمره خونسردی خود را حفظ نمایید .
22- از پرخوری پرهیز نموده و وزن خود را در حد متناسبی حفظ نمایید .
23- برای انجام کارهای فکری جای راحت و خلوتی را انتخاب کنید .
24- هرگز در اختلافات دیگران مداخله نکنید مگر در فرصت های مناسب و در محیط آرام و آن هم صرفا برای رفع اختلافات طرفین .
25- مشکلات عاطفی خود را در سینه دفن نکنید. اگر درد دلی دارید با افراد مورد اعتماد به درد و دل بپردازید تا موجب تسلی خاطر و آرامش شما گردد.
26- حدالامکان هر مشکل را حل شده تصور کنید و در فرصت های مناسب در حل آنها بکوشید تا از بروز هیجانات در امان باشید .
27- از مراقبت های پزشکی غافل نباشید .
28- برای انجام کارهای روزمره برنامه ریزی صحیحی داشته و از عجله کردن های بی مورد بپرهیزید .
29- توقع بیجا و بی مورد نداشته باشید .
30- به بهداشت ظاهری خود اهمیت دهید .       
 ***
[1] - سوره رعد، آیه 28.
[2] - سوره ذاریات، آیه 56.